Parada Pułaskiego w Nowym Jorku – historia, trasa i praktyczny przewodnik

Raz w roku, w pierwszą niedzielę października, Piąta Aleja przestaje należeć do Nowego Jorku. Przez kilka godzin idą nią polskie szkoły, parafie, harcerze, weterani, orkiestry, kluby motocyklowe i kibice Legii. To Parada Pułaskiego – największe zgromadzenie Polonii w Stanach Zjednoczonych, nieprzerwanie od 1937 roku. Ten przewodnik mówi, kiedy przyjść, gdzie stanąć, co się będzie działo, skąd to wszystko się wzięło i jak przejść w paradzie z własną grupą.

Kiedy odbywa się Parada Pułaskiego

Zawsze w pierwszą niedzielę października. Data trzyma się blisko General Pulaski Memorial Day – amerykańskiego dnia pamięci, który Kongres ustanowił w 1929 roku na 11 października, rocznicę śmierci generała pod Savannah.

89. Parada odbędzie się w niedzielę 4 października 2026 roku. Kolumna rusza o 12:30.

Co się wydarzy w 2026 roku

Hasło 89. Parady:

„Za naszą i waszą wolność! Generał Kościuszko i Generał Pułaski – Żołnierze Wolności Polski i Ameryki. W hołdzie 250-leciu Niepodległości Stanów Zjednoczonych."

Ameryka świętuje w tym roku dwieście pięćdziesiąt lat niepodległości, a Polonia przypomina przy tej okazji, że dwóch polskich generałów walczyło o tę niepodległość od pierwszych lat wojny.

Marszałek Główny: dr Iwona Korga

Paradę poprowadzi historyczka, która od trzydziestu lat pracuje nad tym, żeby polskie archiwa w Ameryce przetrwały. Dr Iwona Korga kieruje Instytutem Józefa Piłsudskiego w Ameryce – placówką, która przechowuje ponad milion dokumentów wywiezionych z Polski w 1939 roku.

Pochodzi z Krakowa, w Nowym Jorku mieszka od 1991 roku. W tym samym roku skończyła historię w krakowskiej Wyższej Szkole Pedagogicznej, dziś Uniwersytecie Komisji Edukacji Narodowej, a w 2004 obroniła tam doktorat. W 2008 ukończyła jeszcze bibliotekoznawstwo w Queens College. Z Instytutem Piłsudskiego związała się w połowie lat dziewięćdziesiątych, dyrektorem wykonawczym została w 2005 roku, prezesem w 2016.

Uczy w polskiej szkole sobotniej przy parafii św. Cyryla i Metodego na Greenpoincie. Od 2018 roku zasiada w radzie dyrektorów Polsko-Słowiańskiej Federalnej Unii Kredytowej, gdzie jest skarbnikiem. Napisała książkę „Polska walczy! Polityka propagandowa rządu polskiego na uchodźstwie wobec społeczeństwa amerykańskiego 1939–1945".

Krzyż Oficerski Orderu Zasługi RP odebrała 3 maja 2018 roku z rąk prezydenta Andrzeja Dudy, za zasługi w krzewieniu oświaty wśród Polonii. Ma też Medal Komisji Edukacji Narodowej i Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości. W 2025 uhonorował ją burmistrz Nowego Jorku Eric Adams. Mieszka w Maspeth, należy do parafii Świętego Krzyża, a w 2012 roku szła w paradzie jako marszałek kontyngentu Maspeth.

Szarfę odebrała 15 stycznia 2026 roku w Konsulacie Generalnym RP przy Madison Avenue.

Marszałek Honorowy: dr hab. Karol Polejowski

Dr hab. Karol Polejowski jest zastępcą prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, a od sierpnia 2025 roku – odkąd Karol Nawrocki objął urząd Prezydenta RP – pełni obowiązki prezesa Instytutu. Komitet honoruje go za pracę nad zachowaniem i promowaniem polskiej historii, dziedzictwa i tożsamości.

Z wykształcenia mediewista. Ukończył Wydział Historyczny Uniwersytetu Gdańskiego, doktorat obronił tam w 2000 roku – o posiadłościach zakonu krzyżackiego we Francji – a habilitację uzyskał w 2016 na podstawie pracy o rodzie Brienne w czasie wypraw krzyżowych. Przez trzy lata był kustoszem zbiorów militariów w Muzeum Zamkowym w Malborku, potem pracował w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. Tłumaczy francuską literaturę historyczną; to jego przekład dwutomowej „Historii wypraw krzyżowych" René Grousseta.

Polonię amerykańską zna z pracy. We wrześniu 2025 roku był w Doylestown przy odsłonięciu tablicy premiera Jana Olszewskiego, złożył wieniec pod Pomnikiem Katyńskim w Jersey City, spotkał się z weteranami SWAP w Nowym Jorku i rozmawiał w Instytucie Piłsudskiego na Greenpoincie właśnie z dr Iwoną Korgą. Rok wcześniej ogłosił przejęcie przez Archiwum IPN blisko dwóch ton materiałów Sokolstwa Polskiego w Ameryce.

Msza i chóry z Rzeszowa

Mszę w Katedrze św. Patryka odprawi biskup Witold Mroziewski, biskup pomocniczy diecezji brooklyńskiej i proboszcz parafii Świętego Krzyża w Maspeth. Odprawiał tę mszę także w dwóch poprzednich latach. Zaśpiewa Chór Jutrzenka razem z chórami z Rzeszowa – w tym roku przyjeżdża stamtąd delegacja licząca około pięćdziesięciu trzech muzyków i chórzystów.

PSFCU kończy pięćdziesiąt lat

Sponsorem Diamentowym jest Polsko-Słowiańska Federalna Unia Kredytowa, która akurat w tym roku obchodzi półwiecze. Wśród pozostałych sponsorów: Stowarzyszenie Weteranów Armii Polskiej Okręg 2, Spencer Savings Bank, Con Edison, piekarnia Syrena, Fundacja Kościuszkowska, Arco Construction, LOT i Pulaski Association of Business and Professional Men.

Rozkład dnia

Obchody zaczynają się dwa i pół tygodnia wcześniej, od bankietu.

1. Bankiet – piątek 18 września, 18:30

   The Venetian, 546 River Drive, Garfield w New Jersey. Wieczór biletowany, z częścią artystyczną – w tym roku zagra Andrzej Piaseczny z zespołem Simone Band. To tu prezentowani są marszałkowie i Miss Polonie wszystkich kontyngentów. Szczegóły bankietu.

2. Msza Święta – niedziela 4 października, 9:00

   Katedra św. Patryka. Poczty sztandarowe, chóry polonijne, msza po polsku. Wstęp wolny, ale ławki zapełniają się szybko.

3. Śniadanie Parady – 10:30

   3 West Club przy 3 West 51st Street. Spotkanie dla zaproszonych. Podczas śniadania Marszałkowie Honorowi dostają szarfy.

4. Przemarsz – 12:30

   Start na Piątej Alei przy 39. Ulicy, kierunek północny, meta przy 51. Wstęp wolny, bez biletów i rejestracji.

Trasa i gdzie się ustawić

Kolumna idzie Piątą Aleją na północ i mija Katedrę św. Patryka. List prezesa Komitetu i komunikat prasowy na 2026 rok podają odcinek od 39. do 51. Ulicy.

Odcinek	Co tam jest	Dla kogo
39.–41. Ulica	początek trasy, kolumna dopiero się rozkręca	rodziny z małymi dziećmi, spokojne zdjęcia, najmniejszy tłok
41.–42. Ulica	Nowojorska Biblioteka Publiczna, trybuna oficjeli	hymny, zapowiedzi kontyngentów, polonez tańczony na jezdni
47.–50. Ulica	Rockefeller Center	dobra widoczność, najłatwiejszy dojazd
50.–51. Ulica	schody Katedry św. Patryka, trybuna duchowieństwa	najbardziej fotografowany odcinek i największy ścisk

Na miejsce przy barierkach trzeba być około 11:45. Pod katedrą – wcześniej.

Jak dojechać

Metrem. Piąta Aleja i przecznice są zamknięte przez kilka godzin, a o parkowanie w Midtown w niedzielę parady nie ma co walczyć.

Stacja metra	Linie	Dokąd wychodzisz
34 St – Herald Sq	B, D, F, M, N, Q, R, W	spacer do początku trasy
Grand Central – 42 St	4, 5, 6, 7, S	środek trasy, przy trybunach
42 St – Bryant Park	B, D, F, M	środek trasy, przy trybunach
47–50 Sts – Rockefeller Center	B, D, F, M	północna część trasy
5 Av / 53 St	E, M	koniec trasy

Co wziąć

• Biało-czerwone – flaga, szalik, koszulka. Tu to strój roboczy, nie przebranie.
• Warstwy – początek października w Nowym Jorku potrafi być zimny, a dwie godziny stania w miejscu wychładzają bardziej niż spacer.
• Wodę i coś do jedzenia – lokale w okolicy są tego dnia oblężone.
• Gotówkę – część stoisk i zbiórek kart nie przyjmuje.
• Powerbank – telefon padnie szybciej, niż skończy się parada.
• Składany stołek, jeśli idziesz z kimś starszym.

Kto właściwie idzie w tej paradzie

Nie zawodowe zespoły. Polonia taka, jaka jest: parafie, szkoły sobotnie, harcerze, weterani, kluby motocyklowe, kibice, murarze i inżynierowie. Komitet publikuje przed każdą edycją oficjalny porządek przemarszu – dokument na kilkanaście stron, w którym każda grupa ma przypisaną godzinę i przecznicę.

W 88. Paradzie w 2025 roku kolumna szła w tej kolejności. Miejsce w szyku nie jest przypadkowe – to hierarchia i wszyscy o tym wiedzą.

1. Czoło

   Sztandar Parady, konna eskorta policji nowojorskiej i policji stanowej New Jersey, Big Band Polonia, poczet sztandarowy Pulaski Cadets of New Jersey. Za nimi główny transparent Komitetu, niesiony przez dzieci w strojach krakowskich.

2. Marszałkowie i władze

   Platforma z figurą konia, Marszałek Główny z rodziną i asystą, Marszałkowie Honorowi, politycy stanowi i miejscy. Dalej orkiestra NYPD i polonijne stowarzyszenia mundurowych: NYPD Pulaski Association, Port Authority Police Polish Association, FDNY Pulaski Association, U.S. Customs and Border Protection.

3. Weterani, harcerze, konsulat

   Druga pozycja w całej paradzie – przed harcerzami i przed konsulatem – należy do Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce. Potem Związek Harcerstwa Polskiego, a za nim Konsul Generalny RP z pracownikami placówki i szkołą działającą przy konsulacie.

4. Instytucje i sponsorzy

   Polsko-Słowiańska Federalna Unia Kredytowa z własną platformą i mobilnym oddziałem, Polsko-Słowiańskie Centrum, LOT, SPATA – stowarzyszenie polonijnych biur podróży, kadeci z West Point z Kosciuszko Squadron Cadet Polish Cultural Club, młodzieżowa orkiestra dęta z Mykanowa z mażoretkami, Związek Śpiewaków Polskich w Ameryce.

5. Motocykle i samochody

   Osobna fala, i najgłośniejsza: Saints and Sinners MC, Iron Slavs MC, Husaria RC z siedemdziesięcioma maszynami, Polska Sfora RC, Eagle Knights, Polish Bikers, Soul Riders. Za nimi Auto Moto Klub PRL z maluchami i motocyklami z epoki, samochody egzotyczne, White Eagle Auto Club, Nowa Generacja.

6. Stany, miasta, parafie, szkoły

   Najdłuższa część. Kontyngenty z New Jersey, Connecticut, Pensylwanii, Massachusetts i całego stanu Nowy Jork, zgrupowane wokół parafii i lokalnych komitetów.

Greenpoint idzie jednym blokiem

Komitet Parady z Greenpointu to nie jedna grupa, tylko kilkanaście organizacji pod wspólnym transparentem. W 2025 roku szły w nim:

• platforma z Miss Polonią Greenpointu i Junior Miss Polonią,
• parafia św. Stanisława Kostki, erygowana w 1896 roku, z proboszczem i parafianami,
• dzieci ze szkoły parafialnej św. Stanisława Kostki,
• Krakowianki i Górale – zespół działający przy parafii od 1938 roku,
• Polska Szkoła Dokształcająca im. Marii Konopnickiej,
• parafia świętych Cyryla i Metodego z 1917 roku wraz z własną szkołą polską,
• Polski Dom Narodowy „DOM", w 2025 roku obchodzący stulecie,
• chór Angelus i Polish American Folk Dance Company z wozem nagłośnieniowym,
• szkoły publiczne z polskimi dziećmi: PS 31, PS 34, PS 110 i Middle School 126.

Szkoły polonijne, które zobaczysz na trasie

Sobotnie szkoły to najliczniejsza grupa w całej paradzie. Wiele z nich ma swoje strony w naszym katalogu – jeśli szukasz szkoły dla dziecka, to dobry moment, żeby sprawdzić, która działa najbliżej.

Wszystkie zrzeszone są w Centrali Polskich Szkół Dokształcających w Ameryce.

Parafie

Parada jest w dużej mierze organizowana przez parafie – powtarzającą się jednostką w porządku przemarszu jest „Pulaski Parade Committee of…" przy konkretnym kościele. Te, które idą co roku i mają swoje strony u nas:

• św. Stanisława Kostki na Greenpoincie – serce polskiego Brooklynu,
• świętych Cyryla i Metodego, także Greenpoint,
• Świętego Krzyża w Maspeth,
• św. Macieja w Ridgewood,
• św. Stanisława Biskupa i Męczennika na Manhattanie,
• Matki Bożej Pocieszenia na Williamsburgu,
• Matki Boskiej Częstochowskiej i św. Kazimierza na południowym Brooklynie,
• Holy Rosary w Passaic – kontyngent z największą liczbą autokarów.

Grupy, których się nie spodziewasz

Obok parafii i szkół idą organizacje, które pokazują, jak szeroka jest dzisiejsza Polonia:

• Polonia Technica – stowarzyszenie polonijnych inżynierów, działające od 1941 roku,
• Medicus – środowisko polonijnych lekarzy,
• Bricklayers & Allied Craftworkers Local Union No. 1 – związek zawodowy murarzy,
• Legia Warszawa New York Fan Club i Stal Mielec – kluby kibica,
• Kosciuszko Lodge of Free and Accepted Masons – loża masońska imienia Kościuszki,
• Klub Myśliwski św. Huberta przy parafii w Maspeth,
• Komitet Ochrony Pomnika Katyńskiego,
• Polskie Drużyny Strzeleckie i Polskie Towarzystwo Młodzieży,
• Wysyłkowa Biblioteka Polskich Książek dla Dzieci w USA – zero autokarów, ale własny transparent.

Dzień parady od zaplecza

To, co widz ogląda jako przemarsz, dla organizatorów jest operacją rozłożoną na cały dzień. Kolumna nie ustawia się w jednym miejscu i nie rusza naraz.

Kontyngenty formują się na przecznicach po obu stronach Piątej Alei, między 36. a 39. Ulicą, falami co pół godziny. Platformy stoją osobno, na Zachodniej 38., i są podpinane w odpowiednim momencie.

Godzina	Gdzie	Kto
11:30	Piąta Aleja przy Wschodniej 38. i 37.	czoło, marszałkowie, władze, mundurowi, weterani, harcerze, konsulat, PSFCU
12:00	Zachodnia 39. i 36.	motocykle, kluby samochodowe, pierwsze kontyngenty z New Jersey
12:30	Zachodnia 36.	kolejne komitety z New Jersey
13:00	37. Ulica	szkoły i parafie z New Jersey
13:30	Zachodnia 37.	Connecticut, Pensylwania, Massachusetts, pierwsze parafie z Brooklynu
14:00	Wschodnia 38.	Greenpoint i południowy Brooklyn
14:30	39. Ulica	Manhattan, Queens, Long Island
15:00	Zachodnia 39.	hrabstwa Rockland i Westchester, ostatnie grupy

Historia Parady Pułaskiego

Na papierze firmowym Komitetu widnieje do dziś data 1936 – i tę samą podaje w dokumentach podatkowych. Rok później, 10 października 1937, Piątą Aleją przeszła pierwsza parada.

„New York Times" opisał ją nazajutrz: „W barwnej patriotyczno-religijnej manifestacji, zwieńczonej przemarszem trzydziestu tysięcy ludzi Piątą Aleją, Amerykanie polskiego pochodzenia obchodzili wczoraj Dzień Pułaskiego" – w 158. rocznicę śmierci generała.

Za jej inicjatora uchodzi Francis J. Wazeter: urodzony w Nowym Jorku prawnik, dawny futbolista Fordham University, syn Leona Wazetera – bankiera i wydawcy polskiego dziennika „Wolna Polska". Szedł w każdej kolejnej paradzie aż do śmierci w 1970 roku.

Kiedy parady nie było

Dwa razy w historii Komitet odwołał przemarsz – i za każdym razem zostawił mszę.

Dlaczego numer edycji się nie zgadza

Z numeracji wypadł dokładnie jeden rok: 2001. Rok 2000 to 64. Parada, a 2002 – już 65. Rok 2020 potraktowano inaczej: mimo odwołania zachował swój numer i przeszedł do historii jako 83. Parada, której nikt nie przeszedł.

Potwierdza to arytmetyka sprzed lat. W latach siedemdziesiątych numer edycji równał się rocznikowi minus 1936: „New York Times" pisał o 35. Paradzie w 1971, 36. w 1972, 37. w 1973 i 40. w 1976 roku, a amerykański Kongres w 1979 – o „43. Dorocznej Paradzie". Dziś numer to rocznik minus 1937. Różnica jednego roku powstała po 1979 i wskazuje dokładnie na 2001.

Policzmy. Od 1937 do 2026 roku mija dziewięćdziesiąt lat. Odejmijmy dwa lata bez parady – 2001 i 2020. Zostaje osiemdziesiąt osiem. Tegoroczna 89. Parada będzie więc osiemdziesiątym ósmym przemarszem Piątą Aleją.

Numeracja trzyma się przy tym konsekwentnie przez cały XX wiek: 1937 to pierwsza edycja, 1949 – trzynasta, 1961 – dwudziesta piąta, 1969 – trzydziesta trzecia, 1971 – trzydziesta piąta, 1991 – pięćdziesiąta czwarta. Ciąg bez luki, co potwierdza, że w 1942 roku parada się odbyła.

Trasa wędrowała na północ

Kierunek był zawsze ten sam – Piątą Aleją w górę. Ale odcinek przesuwał się przez dekady coraz wyżej.

Rok	Trasa lub miejsce zbiórki
1962	od 23. do 52. Ulicy, start o godz. 13:00
2004	zbiórka czoła kolumny przy 31. Ulicy
2005	od 29. do 53. Ulicy
2009	zbiórka na 26.–30. Ulicy
2010	zbiórka przeniesiona na 36.–38. Ulicę
2019	od 36. do 53. Ulicy
2025	od 39. do 54. Ulicy
2026	od 39. do 51. Ulicy

Skok nastąpił między 2009 a 2010 rokiem: formowanie kolumny przeniesiono z okolic 26.–31. Ulicy na 36.–39., gdzie odbywa się do dziś.

Zmieniła się też godzina. W 1953 roku parada ruszała o 13:00 – „New York Times" zapowiadał ją nagłówkiem „Polskie organizacje przejdą Piątą Aleją w przyszłą niedzielę o pierwszej". Dziś start jest o 12:30 i ta godzina nie ruszyła się od dziesięcioleci.

Dwie trybuny, nie jedna

Komitet od lat prowadzi dwa osobne zespoły – Grand Stand i Reviewing Stand. Dla widza oznacza to dwa punkty, w których dzieje się najwięcej i w których jest najciaśniej.

• Przy 41. Ulicy, przed Nowojorską Biblioteką Publiczną – trybuna oficjeli. Tu odgrywane są hymny Polski i Stanów Zjednoczonych, tu konferansjerzy odczytują opisy kontyngentów po polsku i po angielsku, i tu odbywa się ceremonia otwarcia z polonezem tańczonym na ulicy.
• Przy 50. Ulicy, na schodach Katedry św. Patryka – miejsce hierarchii kościelnej i duchowieństwa polonijnego.

Parada w liczbach

Ile osób przychodzi na paradę? Zależy, kogo spytasz – i różnice bywają ośmiokrotne.

Rok	Dane	Kto podaje
1937	ok. 50 tys. maszerujących, ponad dwa razy tyle widzów	media polonijne, powołujące się na ówczesny „New York Times"
1962	ok. 100 tys. maszerujących, hasła antykomunistyczne	„New York Times", cytowany wtórnie
2023	ok. 15 tys. maszerujących, ponad 50 tys. widzów	Polskie Radio
2023	ponad 250 tys. łącznie, ponad 20 platform	PAP
2025	ponad 25 tys. maszerujących; 25 tys. widzów	Komitet Parady; policja nowojorska
2025	ok. 200 tys. widzów	„Super Express"

Policzalne jest za to co innego – to, co Komitet sam spisuje w porządku przemarszu. Edycja 2025 wyglądała tak:

Na 2026 rok Komitet zapowiada ponad sześćdziesiąt kontyngentów. I jeszcze jedno: przemarsz trwa znacznie dłużej, niż piszą przewodniki. W 2025 roku skończył się prawie o osiemnastej, a Piątą Aleję zamyka się zwykle od dwunastej do szóstej wieczorem. Pięć do pięciu i pół godziny.

Momenty, które przeszły do historii Parady

1950 – generał Anders i pikiety na Piątej Alei

1 października 1950 roku, na czternastej Paradzie, gościem honorowym był generał Władysław Anders. Przeszło wtedy Piątą Aleją trzydzieści pięć tysięcy ludzi – i to była jedna z niewielu edycji, przy których stanęły pikiety.

Demonstrantów wystawiła American Labor Party. Nazywali Andersa zbrodniarzem wojennym i „wspólnikiem Hitlera". Generał odpowiedział przez tłumacza, że zarzuty o antysemityzm są dla niego niezrozumiałe i że „nie pochodzą od samych Żydów, lecz ze źródła wrogiej propagandy, dobrze mi znanego od dawna". Burmistrz Nowego Jorku Vincent Impellitteri przyszedł na paradę mimo protestów; dwaj inni politycy wycofali swój udział.

1951 – Bór-Komorowski w Waldorf-Astorii

Rok później, 7 października, paradę zepsuł deszcz. Ale w mieście był wtedy generał Tadeusz Bór-Komorowski – dowódca Powstania Warszawskiego i premier rządu na uchodźstwie. Przyjechał na obchody Pułaskiego i wygłosił przemówienie na uroczystej kolacji w hotelu Waldorf-Astoria.

Tekst tego wystąpienia trafił do amerykańskiego Kongresu: kongresmen Daniel J. Flood z Pensylwanii kazał wpisać go do „Congressional Record". Bór-Komorowski mówił o Pułaskim jako o człowieku, który „zmuszony opuścić własny kraj, po latach wygnania znalazł gościnną przystań na amerykańskiej ziemi", i który „nie mogąc służyć własnemu narodowi, ofiarował serce i doświadczenie wojskowe tym, którzy podnieśli sztandar wolności w Ameryce".

„Prawie dwieście lat temu, gdy Pułaski podejmował walkę zbrojną w obronie swojego kraju, rosyjski imperializm zachłannie wyciągał ramiona, próbując zagarnąć polskie terytorium. Dziś to imperializm sowiecki, znacznie groźniejszy od poprzednika, zacisnął pętlę komunistycznej niewoli na szyi Polski."

I dalej – zdanie, które w 1951 roku było politycznym żądaniem pod adresem Waszyngtonu: „Polacy, którzy uważnie słuchają amerykańskich audycji, wciąż czekają na przesłanie najwyższej nadziei, że Stany Zjednoczone opowiadają się za wyzwoleniem Polski i jej sąsiadów i że krzywdy wyrządzone Polsce w Jałcie zostaną naprawione". Od upadku Powstania Warszawskiego minęło wtedy siedem lat i pięć dni.

1956 – kandydat na prezydenta USA mówi o wolnej Polsce

Na paradzie 7 października 1956 roku przemawiał Adlai Stevenson – wtedy kandydat Demokratów na prezydenta Stanów Zjednoczonych, miesiąc przed wyborami. „New York Times" zatytułował relację: „Stevenson patrzy w stronę wolnej Polski". Trzy tygodnie później w Polsce zaczął się Październik, a na Węgrzech wybuchło powstanie.

1962 – zimna wojna na Piątej Alei

Sto tysięcy Polaków z transparentami „Wake up America!" i „Stop Communism Now!". Marszałkiem Głównym był ks. prałat Felix F. Burant – ten sam, któremu program parady z 2016 roku przypisuje jej założenie.

1976 – as myśliwski, deszcz i gafa prezydenta

W roku dwustulecia Stanów Zjednoczonych, 3 października, czterdziestą Paradę poprowadził pułkownik Francis „Gabby" Gabreski – urodzony jako Franciszek Stanisław Gabryszewski, syn emigrantów z Frampola. Najskuteczniejszy amerykański as myśliwski w Europie podczas II wojny światowej i jeden z zaledwie siedmiu pilotów USA, którzy zostali asami w dwóch wojnach. Razem 34 i pół zestrzelonych maszyn.

Symbolika była kompletna: paradę ku czci polskiego szlachcica, który zginął za amerykańską niepodległość, prowadził w roku jej dwustulecia Amerykanin polskiego pochodzenia, który był najlepszym myśliwcem tej wojny. Padał deszcz. „New York Times" zatytułował relację „Dzień Pułaskiego: deszcz na paradzie".

1979 – dwusetna rocznica śmierci generała

Czterdziesta trzecia Parada, w niedzielę 7 października 1979, upamiętniała dwusetną rocznicę śmierci Pułaskiego. Marszałkiem Głównym był Edward S. Adamski, komendant policji w Bayonne w New Jersey. Kongresmen Frank Guarini zapowiadał w Kongresie „ponad sto tysięcy maszerujących i miliony widzów".

Jimmy Carter podpisał tego roku proklamację, w której znalazło się zdanie wyłamujące się z rutyny wszystkich pozostałych: hołd dla Pułaskiego i jego ofiary dla wolności „zarówno tutaj, jak i w jego ojczystym kraju". W 1979 roku takie sformułowanie w oficjalnym dokumencie prezydenta USA nie było przypadkowe.

Tydzień 1979 roku wyglądał tak: 6 października w Buffalo odsłonięto pomnik Pułaskiego – dar Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, z siedmioosobową delegacją z kraju. 7 października przeszła Parada w Nowym Jorku. 11 października, w rocznicę śmierci generała, poczta wydała w Savannah kartę pocztową z jego wizerunkiem. 13 października bliźniaczą odlew pomnika stanął w Warce, w miejscu urodzenia Pułaskiego.

Parada jako przystanek kampanijny

Od lat siedemdziesiątych Piąta Aleja w pierwszą niedzielę października była obowiązkowym punktem nowojorskiej polityki. Relacje „New York Timesa" czytają się jak listy obecności.

1973: kandydaci na burmistrza John Marchi, Albert Blumenthal, Abraham Beame i Mario Biaggi, do tego kandydat na gubernatora New Jersey. 1975: wicegubernator Mary Anne Krupsak, burmistrz Beame i gubernator New Jersey Brendan Byrne na trybunie. 1976: Beame, Daniel Patrick Moynihan, kongresmen Edward Koch, prezydent dzielnicy Percy Sutton. 1977: Beame plus Koch, Mario Cuomo i Roy Goodman – wszyscy trzej w wyścigu o fotel burmistrza – oraz kardynał Terence Cooke.

Zwyczaj jest starszy. W 1956 roku prezydent Dwight Eisenhower wysłał na Paradę Henry'ego Cabota Lodge'a juniora jako swojego osobistego przedstawiciela.

Drobiazgi z tamtych lat

• 3 grudnia 1970 – umiera Francis J. Wazeter, inicjator Parady. „New York Times" poświęca mu nekrolog.
• 1972 – „Times" odnotowuje, że na Paradzie śpiewano Jeszcze Polska nie zginęła. Gazeta dodała, że hymn jest „zakazany w Polsce", co było nieprawdą – prawdopodobnie pomyliła go z Boże, coś Polskę, którego zwrotka o „ojczyznę wolną racz nam wrócić" rzeczywiście była wtedy tekstem opozycyjnym.
• 1971 – deszcz zmusił do odwołania Parady Kolumba, pierwszy raz w jej dwudziestosiedmioletniej historii. Parada Pułaskiego w podobnej ulewie w 1976 roku przeszła bez dyskusji.

1983 – Reagan przypina znaczek Solidarności

25 września 1983 roku, sala balowa hotelu Waldorf-Astoria, doroczny bankiet Parady Pułaskiego. Przemawia prezydent Ronald Reagan. Zaczyna od podziękowania gospodarzowi – „Dziękuję panu, prezesie Cieślik" – bo Komitetem kierował wtedy Adam Cieślik. W trakcie wystąpienia przypina sobie znaczek Solidarności i rzuca: „Dostałem kolejny znaczek Solidarności, więc równie dobrze mogę go założyć". W Polsce stan wojenny zniesiono dwa miesiące wcześniej, 22 lipca 1983 roku.

W tym samym wystąpieniu, mówiąc o zestrzeleniu przez ZSRR koreańskiego samolotu pasażerskiego, odwołał się do Katynia: „Wiecie, że zestrzelenie samolotu pasażerskiego jest całkowicie spójne z postępowaniem rządu, który wymordował 15 tysięcy polskich oficerów w lesie katyńskim". Powiedział też: „Polska tak wiele wycierpiała w swojej historii, ale dała światu o wiele więcej".

2005 – Wałęsa na Piątej Alei

Marszałkiem Głównym był Antoni Chrościelewski, ale Honorowym Marszałkiem tej edycji został Lech Wałęsa.

2023 – pierwszy urzędujący prezydent RP

1 października 2023 roku w 86. Paradzie wziął udział Andrzej Duda – pierwszy w historii urzędujący prezydent Rzeczypospolitej na Paradzie Pułaskiego. Uczestniczył jako gość honorowy, nie jako Marszałek Główny; wygłosił przemówienie, zatańczył tradycyjnego walca przy 41. Ulicy i wziął udział w ceremonii łamania chleba. Parada była transmitowana do Polski.

Wizyta przypadła w trakcie kampanii przed wyborami parlamentarnymi w Polsce i podczas przemówienia prezydenta z tłumu rozległy się gwizdy – co szeroko opisały media po obu stronach Atlantyku.

2025 – kogo zabrakło

Prezydent Karol Nawrocki nie przyjechał, przysłał list odczytany na trasie; Polskę reprezentował marszałek Sejmu Szymon Hołownia. Rzucała się w oczy nieobecność burmistrza Nowego Jorku i kandydatów na gubernatora. Jedynym nowojorskim politykiem na trasie był Curtis Sliwa – sam Marszałek Główny parady z 2009 roku.

1966 – zakaz dla polityków, który nie przetrwał tygodnia

29 września 1966 roku „New York Times" doniósł: „Kandydatom zabroniono udziału w Paradzie Pułaskiego". Cztery dni później ta sama gazeta pisała: „Kandydaci w komplecie na Paradzie Pułaskiego na Piątej Alei". Zakaz upadł w niecały tydzień – i już nigdy nie wrócił.

Trzy lata później sprawa była już przesądzona. 6 października 1969 roku „Times" pisał pod tytułem „Dzień Pułaskiego to u nas polityka jak zwykle": „Kandydaci w listopadowych wyborach miejskich, same łokcie i szerokie uśmiechy, tłoczyli się wczoraj po południu na Piątej Alei podczas 33. Parady Pułaskiego".

Od tamtej pory parada jest stałym punktem nowojorskiego kalendarza wyborczego. W 1982 roku „Times" zatytułował relację po prostu: „Polska parada wyciąga kandydatów". Na trybunie stali wtedy Mario Cuomo, Daniel Patrick Moynihan i burmistrz Ed Koch, a na Piątej Alei niesiono transparenty poparcia dla Solidarności.

Lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte – sto tysięcy ludzi

To był szczyt. W 1972 roku „New York Times" zapowiadał: „Sto tysięcy ma przejść dziś w Paradzie Pułaskiego". W 1981, tuż przed stanem wojennym w Polsce, gazeta pisała: „Ponad sto tysięcy przyszło na Paradę Pułaskiego".

Z tej samej dekady pochodzi najładniejszy nagłówek w całej historii relacji z parady. 3 października 1977 roku: „Radośni Amerykanie polskiego pochodzenia maszerują Piątą Aleją w słonecznym deszczu".

Pogoda, która przeszła do historii

Parada idzie zawsze, więc pogoda bywa bohaterem relacji.

• 1976 – „New York Times": „Dzień Pułaskiego: deszcz na paradzie".
• 2012 – jubileuszowa 75. Parada przeszła do historii jako po prostu „deszczowa".
• 2022 – synoptycy zapowiadali „długi ogon" huraganu Ian, który kilka dni wcześniej spustoszył Florydę. Przyszła mżawka. Maszerujący wyszli z biało-czerwonymi parasolami, a relacja z tej edycji nosiła tytuł „Polska duma silniejsza od matki natury".
• 2023 i 2025 – bezchmurnie.

Hasła kolejnych edycji

Komitet co roku ustala temat przewodni i drukuje go na pierwszej stronie porządku przemarszu. Czyta się to jak kalendarium polskich rocznic widzianych z Nowego Jorku.

Rok	Hasło
1997	stulecie odkrycia polonu i radu przez Marię Skłodowską-Curie
1999	150. rocznica śmierci Chopina i 30-lecie lądowania na Księżycu – gośćmi honorowymi astronauci NASA Scott Parazynski i Jim Pawelczyk
2010	„Polska i Ameryka – doskonale razem", z 70. rocznicą Katynia i 600-leciem Grunwaldu
2011	„Młodzież Polonii jest przyszłością Ameryki"
2012	„Diamentowy jubileusz – 75 lat największej manifestacji polskiej dumy w Ameryce"
2013	„Marsz, marsz Polonia, marsz dzielny narodzie", w 150. rocznicę powstania styczniowego
2014	kanonizacja Jana Pawła II
2015	„Polonijne firmy i liderzy – budowanie Ameryki"
2016	młodzież polonijna, w roku Światowych Dni Młodzieży w Krakowie
2017	„Tadeusz Kościuszko, bohater dwóch narodów" oraz stulecie Błękitnej Armii
2018	stulecie odzyskania niepodległości
2019	Ignacy Jan Paderewski w stulecie stosunków dyplomatycznych polsko-amerykańskich
2021	setna rocznica urodzin Jana Pawła II
2022	„Maszerujemy z sercem, duszą i miłością do Polonii"
2023	„Polska i Ameryka w obronie wolności"
2024	„Bo wolność mierzy się krzyżami"
2025	tysiąclecie Królestwa Polskiego
2026	„Za naszą i waszą wolność" – Kościuszko i Pułaski, w hołdzie 250-leciu niepodległości USA

2017 – rok, w którym parada urosła do festiwalu

Osiemdziesiąta edycja była najbardziej rozmachową w najnowszej historii. Około dwudziestu pięciu tysięcy maszerujących, ponad czterdzieści kontyngentów i około dwustu autokarów zamiast stu dwudziestu rok wcześniej.

Wokół parady zbudowano wtedy cały tydzień wydarzeń, finansowany przez firmę Marszałka Głównego Sławomira Platty: pożegnalny koncert José Carrerasa w Carnegie Hall 28 września, pierwsza Gala Dyplomacji i Polityki oraz pierwszy Pulaski Day Music Festival w Central Parku, na scenie SummerStage, z około pięcioma tysiącami publiczności i Shaggym jako gwiazdą – który po koncercie przeszedł w paradzie z polską flagą.

Tego samego dnia rozbierano stary Kosciuszko Bridge.

Parada, której telewizja nie chciała

W 2012 roku Komitet założył w Unii Kredytowej konto na sfinansowanie transmisji telewizyjnej. Marszałkowie tamtej edycji, państwo Szczechowie, tłumaczyli w rozmowie z prasą polonijną, dlaczego parady irlandzka, włoska i parada równości są transmitowane, a Pułaskiego nie: „nie dlatego, że ich lubią, a nas nie, tylko dlatego, że oni zapłacili, a my nie". Koszt szacowano na ponad sto tysięcy dolarów.

W kwietniu 2013 roku lista darczyńców obejmowała dziewiętnaście wpłat na łączną kwotę 863 dolarów. Ta sama lista wisi na stronie Komitetu do dziś – dwadzieścia cztery pozycje, 1123 dolary. Przez trzynaście lat zebrano około dwustu sześćdziesięciu dolarów. Wzmianki o transmisji, przycisk płatności i numer konta zniknęły ze strony.

Transmisje robi dziś Radio RAMPA, od 2023 roku na wyłączność, od początku do końca przemarszu, także na Roku i Amazon Fire. Około dwudziestu tysięcy widzów na wydanie.

Kto przychodzi, a kto przestał

Michael Bloomberg bywał na paradzie regularnie – w 2010, 2011 i 2012 roku. W 2013 już go nie było. Jego następcy, Billa de Blasio, nie odnotowano na paradzie ani razu przez sześć lat urzędowania. Prasa polonijna wracała do tego dwukrotnie; w 2014 roku prezes Zawisny wiązał to z niską frekwencją wyborczą Polonii.

Bloomberg zostawił za to najlepszą anegdotę dekady. W 2012 roku powiedział „Nowemu Dziennikowi", że poloneza nauczył się tańczyć właśnie na Paradzie Pułaskiego, przychodzi co roku, a w Polsce nigdy nie był – choć ma ją wysoko na liście.

2013 – rok, w którym wiele poszło nie tak

• Federalne zamknięcie rządu uniemożliwiło przyjazd kadetów z West Point.
• Policja nowojorska ograniczyła kontyngent motocyklowy do stu pięćdziesięciu maszyn.
• Wracając z parady, trzydziestodziewięcioletni motocyklista z Maspeth został zajechany przez vana na Queens Midtown Expressway, uderzył w barierę i stracił nogę. Ojciec dwójki dzieci, który właśnie kupił dom. Prezes klubu Unknown Bikers mówił wtedy, że to trzeci poważny wypadek polskich motocyklistów w ciągu dwóch miesięcy.

Bankiet i to, co po paradzie

Bankiet przez lata odbywał się w hotelu New York Marriott Marquis na Times Square. Dziś gospodarzem jest The Venetian w Garfield. Rekord padł w 2025 roku: 850 gości. Punkt kulminacyjny wieczoru jest niezmienny od dekad – prezentacja marszałków i Miss Polonii wszystkich kontyngentów, a na koniec polonez prowadzony przez Marszałka Głównego.

Sezon zaczyna się jednak dużo wcześniej. Od lutego do lipca trwają bale marszałkowskie w poszczególnych kontyngentach – Passaic otwiera sezon w New Jersey, potem idą Maspeth, Greenpoint, Ridgewood, Brooklyn, Staten Island, Copiague, Glen Cove, Linden, Stamford i Bayonne. Każdy wybiera własną Miss Polonię i Junior Miss.

Po samym przemarszu Polonia nie rozchodzi się od razu. W 2022 roku w Central Parku zagrali Golec u'Orkiestra i Cleo, a pod sceną bawiło się kilka tysięcy osób. Koncert po paradzie to zresztą pomysł stary – „New York Times" opisywał taki już w 1981 roku.

Trybuna, która stoi w tym samym miejscu od 1944 roku

Trasa przesuwała się przez dekady na północ: start przy 31. Ulicy w 2006 roku, przy 35. w 2014, przy 39. w 2026. Ale trybuna honorowa nie ruszyła się z miejsca – od 1944 roku stoi na wysokości Nowojorskiej Biblioteki Publicznej, między 40. a 42. Ulicą. Osiemdziesiąt lat w tym samym punkcie Piątej Alei.

Marszałkowie Główni Parady

Marszałka Głównego nikt nie mianuje – wybierają go członkowie Komitetu, prawie rok wcześniej. Nominacje idą w październiku, głosowanie odbywa się w listopadzie, a szarfę zwycięzca dostaje w styczniu, w Konsulacie Generalnym RP przy 233 Madison Avenue.

Trafia to do bardzo różnych ludzi: lekarzy, prawników, przedsiębiorców, policjantów, księży, działaczy. Sporo z nich mieszka w New Jersey albo Connecticut – co ma sens, bo kontyngenty z tych stanów to znaczna część kolumny.

Rok	Marszałek Główny	Kim jest
2026 (89.)	dr Iwona Korga	prezes Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce
2025 (88.)	Arkadiusz „Eric" Bagiński	przedsiębiorca z New Jersey, przez 18 lat szef kontyngentu z Passaic
2024 (87.)	Piotr Praszkowicz	przedsiębiorca budowlany, parafia św. Stanisława B.M. na Manhattanie
2023 (86.)	Franciszek R. Piwowarczyk	zastępca komendanta policji w Irvington, NJ
2022 (85.)	Marcin Luc	przedsiębiorca ubezpieczeniowy z Greenpointu
2021 (84.)	Jadwiga „Heidi" Kopala	wieloletnia wiceprezes Komitetu; kadencja przeniesiona z odwołanego 2020 roku
2020 (83.)	Parada odwołana	pandemia COVID-19
2019 (82.)	Darek Barcikowski	wydawca „White Eagle News", Hartford; pierwszy Marszałek z Connecticut
2018 (81.)	Thomas J. Duch	city manager Garfield, NJ
2017 (80.)	Sławomir Platta	nowojorski adwokat
2016 (79.)	dr Donna Koch-Kapturski	lekarka z Garfield, NJ
2015 (78.)	Artur Dybanowski	działacz samorządowy z Brooklynu
2014 (77.)	Richard H. Berdnik	szeryf hrabstwa Passaic, NJ
2013 (76.)	Michał Kulawik	przedsiębiorca z Ozone Park w Queens
2012 (75.)	dr Krystyna Szewczyk-Szczech i dr Kazimierz M. Szczech	małżeństwo lekarzy – jedyny przypadek dwojga Marszałków Głównych naraz, w edycji „diamentowej"
2011 (74.)	Dariusz Knapik	przedsiębiorca z Greenpointu
2010 (73.)	Stanley Moskal	wiceburmistrz Garfield, NJ
2009 (72.)	Curtis Sliwa	założyciel Guardian Angels, później kandydat na burmistrza Nowego Jorku
2008 (71.)	Peter Eagler	członek legislatury stanowej New Jersey
2007 (70.)	Mark Zawisny	prawnik z Greenpointu, założyciel Pulaski Educational Foundation
2006 (69.)	John S. Wiśniewski	członek legislatury stanowej New Jersey
2005 (68.)	Antoni Chrościelewski	Honorowym Marszałkiem tej edycji był Lech Wałęsa
2004 (67.)	Raymond J. Lesniak	senator stanowy New Jersey
2003 (66.)	prof. Krystyna E. Wiśniewska	neurolog dziecięcy, SUNY
2001	Parada odwołana	żałoba po zamachach z 11 września; odbyła się Msza w Katedrze św. Patryka
2000	Emilia Li Greci	–
1999	Chester Lobrow	właściciel jednej z największych firm futrzarskich Wschodniego Wybrzeża
1998	Richard D. Zawisny	właściciel Eagle Provisions Co. na południowym Brooklynie; późniejszy wieloletni prezes Komitetu

Lata siedemdziesiąte da się odtworzyć niemal w komplecie – dzięki księdze pamiątkowej Komitetu i archiwum „New York Timesa":

Rok	Edycja	Marszałek Główny
1970	34.	ks. prałat John J. Karpinski
1971	35.	Katherine Greene
1972	36.	ks. Joseph Kozlowski
1973	37.	Alfred Zienowicz
1974	38.	Anthony J. Pierzgalski – „Times" zapowiadał go nagłówkiem „Weteran drogówki poprowadzi Paradę Pułaskiego"
1975	39.	Genevieve T. Zagurek
1976	40.	płk Francis „Gabby" Gabreski, as myśliwski dwóch wojen
1977	41.	Peter Nowosielecki
1978	42.	Thomas Poskropski
1979	43.	Edward S. Adamski, komendant policji w Bayonne, NJ

Z pozostałych dekad zachowały się pojedyncze nazwiska: 1954 – Ignacy Nurkiewicz, współzałożyciel Instytutu Piłsudskiego; 1955 – Henryk Korab-Janiewicz, wieloletni prezes tego Instytutu; 1961 – ks. Franciszek Kowalczyk; 1962 – ks. prałat Felix F. Burant; 1983 – Michael J. Zagurek Sr.; 1985 – Jacob Krowicki Jr.; 1989 – Michael Slivinski; 1996 – Janina Igielska. Komitet nie prowadzi zbiorczej listy Marszałków od 1937 roku i większość lat pozostaje nieudokumentowana.

Dlaczego akurat Piąta Aleja – i dlaczego nikt nowy tam nie wejdzie

Miejsce Parady Pułaskiego na Piątej Alei nie jest kwestią prestiżu ani przyzwyczajenia. To prawo nabyte, którego dziś nie da się już zdobyć.

W latach 1955–1969 liczba parad na Piątej Alei wzrosła z dziesięciu do osiemnastu. W 1971 roku miasto zaczęło ją ograniczać, a w 2001 skodyfikowało zasadę znaną jako Fifth Avenue Rule: na Piątej Alei może się odbywać tylko piętnaście historycznych, dorocznych parad. Żadnych nowych.

Zasadę zakwestionowano w sądzie. International Action Center pozwał miasto w 2005 roku, gdy odmówiono mu trasy na Piątej Alei dla marszu w rocznicę wojny w Iraku, argumentując, że przepis faworyzuje parady etniczne kosztem manifestacji politycznych. W listopadzie 2009 roku Sąd Apelacyjny drugiego okręgu jednogłośnie utrzymał ograniczenie w mocy, uznając je za neutralne treściowo – dotyczy wszystkich nowych parad niezależnie od tego, czego dotyczą.

Miss Polonia – skąd się to wzięło

Tytuł przyjechał do Ameryki z Polski, gdzie konkurs Miss Polonia zaczęto organizować w 1929 roku. Polonia przejęła go jako sposób na utrzymanie związku z krajem.

W okolicach Nowego Jorku model „każdy kontyngent ma własną Miss" działa co najmniej od końca lat sześćdziesiątych. Klub polonijny w Port Washington wybiera swoją Miss Polonię od 1968 roku – pierwszą była Diane Chodkowski. Z 1970 roku pochodzi z kolei tytuł Miss Polonii Queensu.

Kiedyś to był prawdziwy konkurs. Kandydatki musiały być stanu wolnego i mieć przynajmniej jednego polskiego rodzica, a jury oceniało je za znajomość polskiego dziedzictwa, plany na przyszłość, to, jak dobrze mówią po polsku – i urodę.

Dziś każdy kontyngent wybiera własną Miss Polonię, wiele także Junior Miss i Little Miss. Koronacje odbywają się na wiosennych balach marszałkowskich, a pierwszym oficjalnym wystąpieniem jest bankiet Parady.

Parada a inne obchody ku czci Pułaskiego

Nowojorska parada jest największa, ale nie jedyna. Cztery różne rzeczy bywają mylone:

• General Pulaski Memorial Day – ogólnokrajowy dzień pamięci, obchodzony 11 października. Ustanowiony rezolucją Kongresu w 1929 roku, z pierwszą proklamacją prezydenta Herberta Hoovera. Od tamtej pory proklamację wydaje corocznie każdy prezydent Stanów Zjednoczonych – z wyjątkiem roku 1930.
• Casimir Pulaski Day w Illinois – stanowe święto w pierwszy poniedziałek marca, upamiętniające urodziny generała. Dzień pamięci ustanowiono w 1973 roku, a status święta stanowego nadał mu gubernator James Thompson w 1986 roku.
• Parada w Buffalo – organizowana przez odrębną General Pulaski Association; dziś odbywa się w lipcu, nie w październiku. To właśnie w niej wziął udział John F. Kennedy w 1962 roku.
• Parady lokalne – własne obchody organizuje między innymi Polonia w Filadelfii, Hartford, Grand Rapids i Milwaukee.

Kazimierz Pułaski – od Baru do Savannah

Przeżył trzydzieści cztery lata. W tym czasie zdążył zostać bohaterem dwóch narodów, banitą skazanym zaocznie na śmierć we własnym kraju, dłużnikiem w francuskim areszcie i ojcem amerykańskiej kawalerii.

Konfederat

Urodził się 4 albo 6 marca 1745 roku w Warszawie. Dokładna data jest sporna – część źródeł podaje 1746 lub 1747, a jako miejsce wskazuje rodzinny dwór w Winiarach. Ojciec, Józef Pułaski, adwokat przy Trybunale Koronnym i starosta warecki, był jednym z twórców konfederacji barskiej.

Akt konfederacji Kazimierz podpisał 29 lutego 1768 roku. Sześć dni później miał stopień pułkownika. Skończył wtedy dwadzieścia trzy lata. Pierwszą bitwę stoczył 20 kwietnia pod Pohorełem i wygrał ją.

Przez następne cztery lata bił się w kilkudziesięciu starciach i stał się najbardziej rozpoznawalnym dowódcą konfederacji. Najsłynniejszy epizod to obrona Jasnej Góry: razem z Kazimierzem Walewskim i Józefem Zarembą trzymał klasztor od 10 września 1770 do 14 stycznia 1771 roku. Największy szturm odparto 11 listopada.

Wcześniej, 14 września 1770 pod Orzechowem, przegrał z oddziałami Aleksandra Suworowa. W tej bitwie zginął jego brat Franciszek.

Porwanie króla i wyrok

Jesienią 1771 roku konfederaci uknuli plan porwania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Pułaski początkowo był przeciw, potem poparł go warunkowo. Zamach się nie udał, a odium spadło na konfederację i na niego szczególnie.

Jasną Górę opuścił 31 maja 1772 roku. W lipcu 1773 sąd skazał go zaocznie na śmierć i pozbawił „wszelkich godności i honorów".

Potem była emigracja. Próba odtworzenia sił konfederackich w Imperium Osmańskim podczas wojny rosyjsko-tureckiej. Ucieczka do Marsylii po tureckiej klęsce. A w 1775 roku – więzienie za długi we Francji. Przyszły bohater dwóch narodów siedział, bo nie miał czym zapłacić wierzycielom.

Ameryka

Wiosną 1777 roku w Paryżu poznał Benjamina Franklina. Franklin napisał o nim do Jerzego Waszyngtona, że to „oficer znany w całej Europie z odwagi i męstwa, które okazał w obronie wolności swojego kraju". Sam Pułaski ujął rzecz krócej:

„Przybyłem tutaj, gdzie broni się wolności, aby jej służyć i aby dla niej żyć albo umrzeć."

Do Ameryki dopłynął 23 lipca 1777 roku, lądując w Marblehead w Massachusetts. Z Waszyngtonem spotkał się 20 sierpnia w kwaterze w Neshaminy Falls pod Filadelfią.

Trzy tygodnie później, 11 września 1777, była bitwa pod Brandywine. Szarża Pułaskiego powstrzymała rozbicie amerykańskiej kawalerii i – jak głosi tradycja przekazywana do dziś – ocaliła życie Waszyngtonowi. 15 września, na mocy uchwały Kongresu, Waszyngton mianował go generałem brygady kawalerii ze specjalnym tytułem Commander of the Horse. Miał trzydzieści dwa lata i nie mówił po angielsku.

Legion

Po konfliktach z innymi oficerami zrezygnował z dowodzenia całą kawalerią i wywalczył zgodę na własną, samodzielną jednostkę. Legion Pułaskiego miał liczyć 68 lansjerów i 200 lekkiej piechoty; do sierpnia 1778 roku osiągnął około 330 ludzi. Kawaleria i piechota w jednym oddziale – w armii amerykańskiej rzecz nowa.

15 października 1778 Legion poniósł ciężkie straty pod Little Egg Harbor w New Jersey. 2 lutego 1779 Waszyngton skierował Pułaskiego na południe, do Karoliny Południowej. Do Charleston dotarł 8 maja i wziął udział w obronie miasta.

Savannah

9 października 1779 roku pod Savannah poprowadził szarżę, próbując zatrzymać odwrót francuskich sprzymierzeńców. Dostał kartaczem. Zmarł dwa dni później, nie odzyskawszy przytomności – 11 października 1779.

Gdzie leży, nie wiadomo do dziś. Część relacji mówi o pogrzebie w Charleston 21 października, inne o śmierci i pochówku na plantacji Greenwich w Thunderbolt w Georgii, pod opieką właścicielki Jane Bowen.

W marcu 1825 roku kamień węgielny pod pomnik Pułaskiego w Savannah położył osobiście markiz de La Fayette. W 1853 znaleziono pod nim szczątki i złożono je w pomniku.

Dwadzieścia lat sporu o kości

W 1996 roku, przy wzmacnianiu fundamentów pomnika w Savannah, wydobyto metalową skrzynkę z tabliczką „Brigadier General Casimir Pulaski". Zaczęła się historia, która ciągnęła się przez dwie dekady.

Polonijny dziennikarz i działacz Edward Pińkowski z Florydy wyłożył z własnych oszczędności ponad trzydzieści tysięcy dolarów na badania DNA – porównanie szczątków z materiałem Teresy Witkowskiej, prawnuczki siostry generała w linii żeńskiej. Pierwsze próby niczego nie rozstrzygnęły. Historyk Chuck Powell, szef komisji badającej szczątki, oficjalnie zameldował władzom Savannah, że metody naukowe zagadki nie rozwiązały.

Koroner hrabstwa, dr James C. Metts Jr., zezwolił na pochówek – ale odmówił napisania, że chowany jest Pułaski. We wcześniejszym raporcie zwrócił uwagę na budowę miednicy, opisując cechy spotykane, jak napisał, u zaledwie pięciu procent mężczyzn. Szczątki pochowano mimo to, 10 października 2005 roku, w katedrze św. Jana Chrzciciela w Savannah.

Sprawę zamknęły dopiero badania z 2019 roku. Zespół z Georgia Southern University pod kierunkiem dr Virginii Hutton Estabrook, wsparty przez prof. Megan Moore z Eastern Michigan University i sfinansowany przez Smithsonian Channel, zlecił nowe analizy genetyczne. Wykazały 99,98 procent zgodności z materiałem Teresy Witkowskiej. Szkielet miał 155–160 centymetrów wzrostu, co odpowiadało historycznym opisom, ślady zużycia typowe dla wieloletniej jazdy konnej oraz uszkodzenie prawego ramienia zgodne z raną bojową Pułaskiego. To on.

Przy okazji badacze opisali cechy anatomiczne szkieletu, które nie mieściły się w prostym podziale na płcie; Estabrook postawiła hipotezę wrodzonego przerostu nadnerczy. Wywołało to spór, który trwa do dziś – jedni odrzucali samą możliwość, inni podkreślali, że niezależnie od biologii Pułaski żył i funkcjonował jako mężczyzna.

Reakcja Komitetu Parady była zaskakująco spokojna. Zapytany przez Radio RAMPA w kwietniu 2019 roku prezes Richard Zawisny powiedział, że w te ustalenia nie wierzy – ale dodał, że może dzięki tej rewelacji więcej Amerykanów dowie się, kim był Kazimierz Pułaski. Poza tym zapadła cisza: żadnego oświadczenia Kongresu Polonii Amerykańskiej, żadnych protestów, ani słowa na stronie Komitetu.

Co po nim zostało

• 1929 – Kongres ustanawia General Pulaski Memorial Day na 11 października. Od tego czasu każdy prezydent Stanów Zjednoczonych wydaje coroczną proklamację. Jedyny wyjątek to rok 1930.
• 6 listopada 2009 – Kongres przyznaje mu honorowe obywatelstwo Stanów Zjednoczonych. Jest siódmą osobą w historii, która je dostała.
• Parki, ulice, mosty, szkoły, hrabstwa i miejscowości w całej Ameryce. No i parada.

Tadeusz Kościuszko – inżynier wolności

Drugi patron tegorocznego hasła. Jeśli Pułaski był szablą, Kościuszko był ołówkiem i cyrklem. I to jego fortyfikacje przesądziły o wyniku wojny.

Szkoła Rycerska, Paryż i nieudana ucieczka

Urodził się 4 lutego 1746 roku w Mereczowszczyźnie w Wielkim Księstwie Litewskim. Ojciec zmarł w 1758, rodzina podupadła. 18 grudnia 1765 wstąpił do warszawskiej Szkoły Rycerskiej i ukończył ją rok później.

5 października 1769 wyjechał na królewskim stypendium do Paryża. Spędził tam pięć lat. Zapisał się do Królewskiej Akademii Malarstwa i Rzeźby, brał prywatne lekcje architektury u Jeana-Rodolphe'a Perroneta i jako wolny słuchacz chodził na wykłady akademii wojskowej. W przeciwieństwie do Pułaskiego był człowiekiem wykształconym technicznie.

Po powrocie w 1774 został guwernerem w domu magnata Józefa Sylwestra Sosnowskiego i zakochał się w jego córce Ludwice. Próba ucieczki z ukochaną skończyła się pobiciem przez służbę Sosnowskiego. Jesienią 1775 Kościuszko wyemigrował. Do Ameryki popłynął nie z powodu ideałów, tylko dlatego, że w Polsce nie miał już nic do roboty.

Ticonderoga: rada, której nie posłuchano

Do Filadelfii dotarł w sierpniu 1776 roku, po drodze przeżywszy katastrofę statku na Karaibach. 30 sierpnia złożył podanie do Kongresu, następnego dnia przyjęto go do Armii Kontynentalnej, a 18 października mianowano pułkownikiem inżynierii.

Wiosną 1777 trafił do Armii Północnej generała Horatio Gatesa i do Fortu Ticonderoga. Zwrócił tam uwagę, że nad fortem góruje wzniesienie Sugar Loaf i że trzeba postawić na nim baterię. Komendant garnizonu, generał Arthur St. Clair, radę odrzucił.

W lipcu 1777 brytyjski generał John Burgoyne zrobił dokładnie to, przed czym Kościuszko ostrzegał: wciągnął artylerię na wzgórze. Amerykanie porzucili twierdzę bez walki.

Kościuszko wymyślił wtedy sposób na spowolnienie pościgu. Jego ludzie wycinali drzewa w poprzek dróg, spiętrzali strumienie, niszczyli mosty i groble. Kolumna Burgoyne'a ugrzęzła.

Saratoga

Gates polecił mu wybrać i ufortyfikować pozycję obronną. Kościuszko wskazał Bemis Heights nad Hudsonem i zbudował tam system umocnień, który opisywano potem jako niemal nie do zdobycia. Brytyjskie ataki się załamały i 16 października 1777 roku Burgoyne skapitulował.

To był przełom całej wojny – po Saratodze do konfliktu po stronie Amerykanów przystąpiła Francja. Gates powiedział o tym doktorowi Benjaminowi Rushowi:

„Wielkimi taktykami tej kampanii były wzgórza i lasy, które młody polski inżynier okazał się dość biegły, by wybrać na moje obozowisko."

West Point

Od marca 1778 do sierpnia 1780 – ponad dwa lata – Kościuszko był głównym inżynierem West Point. Zaprojektowane przez niego umocnienia uchodziły za nowatorskie. To właśnie je próbował później wydać Brytyjczykom Benedict Arnold, najsłynniejszy zdrajca w dziejach Stanów Zjednoczonych.

Dziś w West Point mieści się amerykańska akademia wojskowa. Jej kadeci maszerują w Paradzie Pułaskiego.

Kampania południowa

Od października 1780 pracował na południu dla generała Nathanaela Greene'a jako główny inżynier. Budował łodzie, wybierał miejsca obozów, rozpoznawał brody, fortyfikował pozycje.

Podczas „wyścigu do rzeki Dan" na przełomie stycznia i lutego 1781, gdy lord Cornwallis gonił armię Greene'a przez trzysta kilometrów, to łodzie Kościuszki i jego rozpoznanie pozwoliły Amerykanom przeprawiać się przez kolejne rzeki. Cornwallis łodzi nie miał i musiał przerwać pościg.

Pod fortem Ninety-Six, między 22 maja a 18 czerwca 1781, Kościuszko odniósł jedyną ranę w ciągu siedmiu lat służby: bagnetem, podczas wypadu obrońców na budowany przez niego przekop. 13 października 1783 Kongres awansował go na generała brygady. Rok później przyjęto go do Towarzystwa Cyncynatów – odznakę wręczył mu Waszyngton.

Racławice i Uniwersał

Do Polski wrócił w sierpniu 1784. Na własnych ziemiach w Siechnowiczach ograniczył pańszczyznę mężczyzn do dwóch dni w tygodniu, a kobiety zwolnił z niej całkowicie. Wtedy to nie była oczywistość.

W wojnie 1792 roku dowodził dywizją. 18 lipca pod Dubienką z 5300 żołnierzami powstrzymał 25 tysięcy Rosjan, wykorzystując teren i fortyfikacje polowe. Bitwę ostatecznie przegrał, bo Rosjanie obeszli pozycje przez terytorium austriackie, ale to starcie ugruntowało jego sławę. 26 sierpnia 1792 rewolucyjna Francja przyznała mu honorowe obywatelstwo. Order Orła Białego, proponowany przez króla, odrzucił – był przekonanym republikaninem.

24 marca 1794 roku na krakowskim Rynku ogłosił akt powstania i objął funkcję Naczelnika. Zebrał około sześciu tysięcy ludzi: cztery tysiące regularnego wojska i dwa tysiące rekrutów.

• 4 kwietnia 1794 – Racławice. Poprowadził osobiście atak chłopskich ochotników z kosami postawionymi na sztorc. Zwycięstwo miało ogromną wagę propagandową, choć militarnie było pyrrusowe.
• 7 maja 1794 – Uniwersał połaniecki. Kościuszko ogłosił, że chłopi są ludźmi wolnymi, mają prawa obywatelskie i mniejsze powinności. Rosjanie wyznaczyli za jego głowę nagrodę – żywego lub martwego.
• 6 czerwca 1794 – Szczekociny. Bitwa obronna przeciw połączonym siłom prusko-rosyjskim.
• 10 października 1794 – Maciejowice. Ranny, wzięty do niewoli.

Trafił do Twierdzy Pietropawłowskiej w Petersburgu. Zwolnił go 28 listopada 1796 car Paweł I, po przysiędze lojalności – którą Kościuszko w 1798 roku publicznie odwołał, próbując przy okazji zwrócić otrzymane dwanaście tysięcy rubli.

Testament, którego Ameryka nie wykonała

18 sierpnia 1797 roku po raz drugi przypłynął do Filadelfii. Przed wyjazdem do Europy w 1798 odebrał zaległy żołd i spisał testament. Wykonawcą uczynił Thomasa Jeffersona.

Zapisał w nim, że jego amerykański majątek ma zostać sprzedany, a pieniądze przeznaczone na wykup z niewolnictwa czarnoskórych Amerykanów – w tym niewolników samego Jeffersona – oraz na ich wykształcenie, tak by mogli żyć samodzielnie.

Jefferson pisał o nim: „Jest tak czystym synem wolności, jakiego kiedykolwiek poznałem".

Ostatnie lata

Odmówił dowodzenia Legionami Polskimi u boku Francji i nie zaufał Napoleonowi, którego nazwał „grabarzem republiki". Osiadł pod Paryżem, potem w Szwajcarii. 2 kwietnia 1817 uwolnił chłopów w pozostałych mu dobrach – car Aleksander I tej decyzji nie uznał.

Zmarł 15 października 1817 roku w Solurze, w wieku siedemdziesięciu jeden lat. W 1818 ciało sprowadzono do Krakowa i złożono w krypcie katedry na Wawelu, wśród królów. Serce trafiło do urny w muzeum w Rapperswilu, a w 1927 wróciło do Warszawy – dziś spoczywa w kaplicy Zamku Królewskiego. W latach 1820–1823 krakowianie usypali Kopiec Kościuszki, znosząc ziemię z pól bitewnych, na których walczył.

W Nowym Jorku jego nazwisko nosi Kosciuszko Bridge między Brooklynem a Queensem, zbudowany w 1939 i zastąpiony nową przeprawą w latach 2017–2019. Od 1925 roku działa też Fundacja Kościuszkowska, jeden ze sponsorów Parady.

Skąd wzięło się „Za naszą i waszą wolność"

Hasło tegorocznej Parady nie powstało na tę okazję. To jedno z najstarszych zawołań w polskiej historii – pojawiło się na sztandarach powstania listopadowego w 1831 roku. Znaczyło tyle, że walka o wolność Polski jest częścią walki o wolność w ogóle i że Polacy powinni wspierać cudze dążenia niepodległościowe tak samo, jak oczekują wsparcia dla własnych.

W przypadku Pułaskiego i Kościuszki to nie metafora. Obaj walczyli najpierw o Polskę, potem o Amerykę, a Kościuszko po powrocie jeszcze raz o Polskę. Zestawiając to zawołanie z 250-leciem amerykańskiej niepodległości, Komitet mówi wprost: polski udział w narodzinach Stanów Zjednoczonych nie był epizodem, tylko konsekwencją tej samej idei.

Instytucje, które trzymają to wszystko razem

Za kolumną idącą Piątą Aleją stoi kilka instytucji, które budowały polonijne życie w Nowym Jorku przez ostatnie sto lat. Ich nazwy zobaczysz na transparentach i platformach.

Polsko-Słowiańska Federalna Unia Kredytowa

Powstała 27 grudnia 1976 roku z bardzo konkretnego powodu: polscy imigranci, którzy chcieli kupić dom na Greenpoincie, dostawali w amerykańskich bankach odmowy. Unia zaczęła udzielać im kredytów, których nikt inny udzielić nie chciał. Założyli ją ludzie z Polsko-Słowiańskiego Centrum, na czele z ks. Longinem Tołczykiem. Pierwsza nazwa brzmiała Industrial and Commercial Federal Credit Union; obecną nosi od 1979 roku.

Dziś to ponad 127 tysięcy członków, ponad 2,7 miliarda dolarów aktywów i 25 oddziałów w sześciu stanach – Nowy Jork, New Jersey, Illinois, Pensylwania, Connecticut i Floryda. Największa etniczna unia kredytowa w Stanach Zjednoczonych. Prezesem jest Bogdan Chmielewski.

Unia prowadzi też największy polonijny program stypendialny. W 2026 roku rozdała rekordowe 700 tysięcy dolarów między 602 studentów z czternastu stanów. Od początku programu skorzystało z niego ponad 7,6 tysiąca osób, w sumie za jakieś dziewięć milionów dolarów.

Strona PSFCU w naszym katalogu · wersja polska wpisu

Instytut Józefa Piłsudskiego w Ameryce

Instytucja, której prezes prowadzi tegoroczną paradę. Powstał 4 lipca 1943 roku w Nowym Jorku i jest kontynuacją Instytutu Badania Najnowszej Historii Polski, założonego w Warszawie w 1923 roku i przemianowanego po śmierci Marszałka.

Fundamentem zbiorów jest Archiwum Belwederskie – dokumenty wywiezione z płonącej Warszawy we wrześniu 1939 roku, które przez Rumunię, Francję i Portugalię dotarły do Waszyngtonu pod koniec 1941. Znalazło się w nich osobiste archiwum Piłsudskiego.

Instytut mieści się przy 138 Greenpoint Avenue na Brooklynie. Ma ponad milion dokumentów, około dwudziestu tysięcy woluminów biblioteki, dwadzieścia tysięcy fotografii, ponad dwa i pół tysiąca map i przeszło dwieście czterdzieści dzieł sztuki, w tym prace Matejki i Wyspiańskiego. Najcenniejszy obiekt to „Rozkaz nr 10 000" – dyspozycja do Bitwy Warszawskiej z sierpnia 1920 roku.

Instytut w naszym katalogu

Polsko-Słowiańskie Centrum

Założone w 1972 roku przez ks. Longina Tołczyka, żeby obsłużyć falę polskich imigrantów przybywających wtedy do Nowego Jorku. Działa na Greenpoincie pod dwoma adresami – 176 Java Street i 177 Kent Street – i liczy około trzydziestu tysięcy członków.

Prowadzi pomoc socjalną i imigracyjną: obywatelstwo, azyl, legalizacja pobytu. Do tego Centrum Seniora „Krakus", Centrum Przyjaźni im. Jana Pawła II na Manhattanie, kursy angielskiego, dowóz posiłków dla seniorów, stypendia i działalność kulturalną. Z tego środowiska wyrosła potem Unia Kredytowa.

Centrum w naszym katalogu

Stowarzyszenie Weteranów Armii Polskiej w Ameryce

SWAP idzie w paradzie na drugiej pozycji, zaraz za marszałkami. To nie kurtuazja – to najstarsza nieprzerwanie działająca organizacja polskich weteranów na świecie.

Powstała w maju 1921 roku na zjeździe w Cleveland. Pierwszym prezesem był dr Teofil Starzyński, szef służby medycznej Armii Hallera. Korzenie sięgają Błękitnej Armii generała Józefa Hallera, formowanej od 1917 roku we Francji – zgłosiło się do niej ponad dwadzieścia tysięcy ochotników ze Stanów Zjednoczonych i Kanady. Po wojnie około czternastu i pół tysiąca wróciło do Ameryki i to oni zakładali pierwsze placówki.

W 1921 roku SWAP miał 66 placówek i 1746 członków; w 1939 – 141 placówek i 4450 członków. W 2017 roku Instytut Pamięci Narodowej przyznał stowarzyszeniu nagrodę „Kustosz Pamięci Narodowej".

Centrala Polskich Szkół Dokształcających

Powstała w 1925 roku, założona przez Wacława Bojana-Błażewicza, w odpowiedzi na amerykańskie przepisy z lat dwudziestych, które ograniczały dwujęzyczną edukację parafialną.

Zrzesza dziś około 75 szkół, w których uczy się ponad dziesięć tysięcy dzieci pod opieką ponad dziewięciuset nauczycieli, w kilkunastu stanach. Prezesem jest dr Dorota Andraka, sama Marszałek Główna Parady w 2017 roku.

Od 2004 roku Centrala przeprowadza egzamin Polish Regents, dzięki któremu uczeń w stanie Nowy Jork może zaliczyć polski jako język obcy w amerykańskim systemie szkolnym. Od 2016 jest autoryzowanym ośrodkiem certyfikacji języka polskiego.

Centrala w naszym katalogu

Harcerstwo i konsulat

Związek Harcerstwa Polskiego działający poza granicami Kraju ma w Stanach osobny okręg, utworzony w 1951 roku. Nowy Jork i New Jersey obsługują hufce „Podhale" i „Warmia", obejmujące też Connecticut, Maryland, Massachusetts i Pensylwanię.

Konsulat Generalny RP w Nowym Jorku działa od 1919 roku. Od 1973 mieści się przy 233 Madison Avenue, w zabytkowej rezydencji De Lamar House z 1905 roku, kupionej wtedy za dziewięćset tysięcy dolarów. Okręg konsularny obejmuje osiem stanów północnego wschodu. Konsulat prowadzi własną szkołę polską, która maszeruje w paradzie, a co styczeń gości ceremonię nałożenia szarfy Marszałkowi Głównemu.

Zespoły z historią

Krakowianki i Górale przy parafii św. Stanisława Kostki działają od 1938 roku. Występowały na Wystawie Światowej w Nowym Jorku w latach 1964–1965 i w Białym Domu przed prezydentem Lyndonem B. Johnsonem w 1968 roku.

Polish American Folk Dance Company powstała w 1938 roku przy Polish Workmen's Aid Fund i ma garderobę liczącą ponad sześćset strojów ludowych. W 1970 roku debiutowała w Lincoln Center, a w 1980 dostała Nagrodę im. Oskara Kolberga.

Ilu nas właściwie jest

Parada to jedyny dzień w roku, kiedy nowojorska Polonia widzi samą siebie w całości. Dlatego liczby mają znaczenie.

Spis powszechny z 2020 roku naliczył w Stanach Zjednoczonych 8,6 miliona osób deklarujących polskie pochodzenie. Stan Nowy Jork jest drugi w kraju, z 788,6 tysiąca, tuż za Illinois.

Co zostało z „Małej Polski" na Greenpoincie

Greenpoint przez dekady był stolicą polskiego Nowego Jorku i wciąż uchodzi za drugie największe skupisko Polonii w kraju, po Chicago. Ale skala zmieniła się radykalnie.

W 1984 roku szacowano, że mieszka tam około pięćdziesięciu tysięcy osób polskiego pochodzenia. Spis z 2000 roku wykazał 13 660 urodzonych w Polsce w samym Greenpoincie i 35 382 na całym Brooklynie. Sześć lat później liczba urodzonych w Polsce mieszkańców Brooklynu spadła do 21 605 – o 39 procent.

Powody są dobrze udokumentowane. Wejście Polski do Unii Europejskiej w 2004 roku przekierowało emigrację do Wielkiej Brytanii i Irlandii: bez wizy, z tanim lotem do domu na weekend. Liczba wiz imigracyjnych dla Polaków spadła z 7613 w 2004 roku do 3278 w 2007 – o 57 procent. Równocześnie Greenpoint zaczął się gentryfikować; mediana ceny mieszkania wzrosła tam między 2006 a 2007 rokiem o 65 procent, najwięcej w całym mieście.

Polacy przenieśli się do Maspeth, Middle Village, na Long Island i do New Jersey. Widać to w paradzie: najwięcej autokarów przyjeżdża dziś z Bergen County i Passaic, nie z Brooklynu.

Polski Greenpoint jednak nie zniknął. Działa parafia św. Stanisława Kostki z kilkoma mszami po polsku w każdą niedzielę, Polsko-Słowiańskie Centrum, Instytut Piłsudskiego, polskie piekarnie i sklepy. W publicznej szkole PS 34 od 2015 roku prowadzony jest dwujęzyczny program polsko-angielski, do którego chodzi mniej więcej co czwarty uczeń.

Jak przejść w paradzie z własną grupą

Do parady nie zapisuje się jak na bieg uliczny. Komitet Główny to federacja organizacji członkowskich i lokalnych komitetów, które spotykają się co miesiąc przez cały rok. Kontyngent to grupa, która przychodzi z takiej organizacji.

Masz dwie drogi i różnią się zasadniczo.

1. Dołącz do istniejącego kontyngentu

   Jeśli jesteś osobą prywatną albo prowadzisz małą grupę – idź z kimś. Wchodzisz w kolumnę lokalnego komitetu albo parafii, pod ich transparentem. Potrzebujesz tylko ich zgody; własne członkostwo w Komitecie Głównym nie jest wymagane.

2. Zgłoś własną organizację jako kontyngent

   Dla szkoły, parafii, klubu albo stowarzyszenia, które chce iść pod własnym szyldem. Tu potrzebne jest członkostwo w Komitecie Głównym – formularz zgłoszeniowy jest wprost zastrzeżony dla „zarejestrowanych kontyngentów w dobrej kondycji".

Członkostwo

Zasady spisane są w dwujęzycznym formularzu, który Komitet publikuje co roku.

• Kto może zostać członkiem: każda osoba lub organizacja popierająca konstytucję i statut Komitetu.
• Potrzebny sponsor. Nowy członek indywidualny musi zostać zarekomendowany przez obecnego członka w dobrej kondycji, z własnoręcznym podpisem i numerem członkowskim. Organizacja nie może być sponsorem – rekomendację daje osoba fizyczna.
• Weryfikacja. Wnioski rozpatruje Komitet Członkowski. Jak ujmuje to sam formularz: „You are not accepted upon application" – złożenie wniosku nie oznacza przyjęcia.
• Składki: minimum 20 USD rocznie od osoby, minimum 50 USD rocznie od organizacji lub kontyngentu (z jednym prawem głosu dla wskazanego przedstawiciela).
• Termin: składki trzeba opłacić do 15 lutego, żeby móc głosować na marcowym zebraniu walnym.
• Podpis musi być oryginalny – bez kopii, faksów, skanów i pieczątek.

Gdzie się zgłosić

• Formularz online – Komitet prowadzi elektroniczny Pulaski Parade Participation Form, wyraźnie oznaczony jako przeznaczony wyłącznie dla zarejestrowanych kontyngentów, nie dla pojedynczych osób. Pyta o nazwę kontyngentu, stan i miasto, dane kontaktowe, obecność orkiestry, platformy, szacowaną liczbę maszerujących, liczbę autokarów i pojazdów oraz o generatory i gaśnice.
• Formularz papierowy – wysyłany na adres prezesa (Richard D. Zawisny, P.O. Box 20545, Staten Island, NY 10302-0545, pulaski_parade@verizon.net) albo do dyrektora Parady (Zygmunt Bielski, 66 77th Street, Brooklyn, NY 11209-2919, events@pulaskiparade.org).

Cztery daty, które łatwo przegapić

Samo zgłoszenie kontyngentu to nie koniec. Wokół parady krąży kilka osobnych formularzy, każdy z własną datą i własną osobą po drugiej stronie. Na 2026 rok wyglądają tak:

Termin	Czego dotyczy	Do kogo
15 lutego	składki członkowskie – warunek głosowania na zebraniu walnym w marcu	Thomas J. Kazalski, sekretarz finansowy
22 sierpnia	zgłoszenie Miss Polonii i marszałka kontyngentu do prezentacji na bankiecie	Monika Niebrzydowski, (917) 207-4872
31 sierpnia	reklamy do księgi pamiątkowej bankietu	pulaski_parade@verizon.net
25 września	Parade Announcement Form – tekst do odczytania przy trybunie honorowej	Jennifer M. Costa, (732) 925-4382

Formularz zapowiedzi – ten, o którym się zapomina

W Parade Announcement Form wpisujesz dokładnie to, co konferansjerzy mają odczytać przy trybunie honorowej: nazwisko marszałka kontyngentu, prezesa, Miss Polonii i Junior Miss Polonii, historię organizacji, kolejność grup. Limit – 1500 słów.

Bez tego formularza grupa i tak przejdzie. Tyle że kiedy stanie przed trybuną, zapadnie cisza. Dla szkoły, która przywiozła trzy autokary ludzi, to zmarnowany moment.

Regulamin: 23 punkty

Zezwolenie miejskie na paradę ma Komitet i to on odpowiada przed miastem za jej przebieg. Stąd regulamin w formularzu – dwadzieścia trzy punkty plus osobne przepisy o pojazdach. Najważniejsze:

Poza tym: zakaz rzucania cukierków w tłum, zakaz zbierania datków na trasie, zakaz alkoholu. Komitet zastrzega sobie prawa reklamowe w paradzie oraz prawo odmowy ponownego udziału jednostce, która złamie zasady. Od 2026 roku zezwolenia na autokary i pojazdy trzeba uzyskać od Komitetu na pisemny wniosek, a generatory i gaśnice muszą mieć zezwolenie straży pożarnej.

Gdzie zapadają decyzje

Komitet spotyka się w trzeci czwartek miesiąca o 19:30, poza lutym i grudniem. Zebrania krążą po parafiach i instytucjach członkowskich w trzech stanach – i to na nich nowa organizacja się przedstawia.

Termin 2026	Miejsce	Czego dotyczy
15 stycznia	Konsulat RP, Nowy Jork	ceremonia nałożenia szarfy Marszałkowi Głównemu
19 marca	PSFCU, 100 McGuiness Blvd, Brooklyn	zebranie walne, wybory zarządu 2026–2028
16 kwietnia	parafia Świętego Krzyża, Maspeth	zebranie zwykłe
21 maja	Komitet Parady, Stamford, CT	zebranie zwykłe
18 czerwca	parafia Holy Rosary, Passaic, NJ	zebranie zwykłe
19 lipca (niedziela)	Msza w kościele św. Józefa, Florida, NY; zebranie w remizie w Pine Island	zebranie wyjazdowe
20 sierpnia	kościół św. Józefa, Passaic, NJ	zebranie zwykłe
10 września	parafia św. Teresy, Linden, NJ	przygotowania do parady
24 września	parafia Holy Rosary, Passaic, NJ	przygotowania do parady
30 września	parafia Świętego Krzyża, Maspeth	ostatnie zebranie przed paradą
15 października	–	nominacje na Marszałka Głównego 2027
19 listopada	–	wybór Marszałka Głównego 2027

Platformy i szarfy

Platformy stoją osobno, na Zachodniej 38. Ulicy, i są podpinane do kolumny w odpowiednim momencie. Komitet podaje sprawdzonych wykonawców: platformy – Bond Parade Floats, Krystyna Bladek, (973) 727-4660; szarfy na zamówienie – Design by Krystyna, 561-228-4052.

Miss Polonia

Jednego, centralnego konkursu dziś nie ma. Każdy kontyngent wybiera własną Miss Polonię, wiele także Junior Miss Polonię, a czasem Little Miss Polonię. Zasady i terminy ustala lokalny komitet. Tytuł Miss Polonii całej parady istniał – w 1952 roku zdobyła go Aniela Szwed z Passaic.

Przykładowo Komitet Parady ze Staten Island prowadzi własny Miss Polonia Scholarship Pageant. Wymagania z opublikowanego regulaminu: wiek 16–21 lat, polskie pochodzenie, zamieszkanie na Staten Island, stan wolny i brak dzieci, reprezentowanie Staten Island podczas Parady i bankietu oraz udział w wydarzeniach lokalnego komitetu. Zgłoszenia przyjmowane są wiosną – w 2026 roku termin upływał 29 marca.

Ile kosztuje wsparcie parady

Parada finansuje się z reklam, sponsoringu i składek. Jeśli twoja firma chce ją wesprzeć, są dwie ścieżki i obie mają jawne cenniki. Wpłaty odliczają się od podatku.

Reklama w księdze pamiątkowej bankietu

Souvenir Journal to księga wydawana na doroczny bankiet. Cennik na 89. Paradę w 2026 roku:

Miejsce	Cena
Zewnętrzna czwarta strona okładki	5 000 USD
Wewnętrzna strona okładki (przód)	3 500 USD
Wewnętrzna strona okładki (tył)	2 500 USD
Strona złota	750 USD
Strona srebrna	500 USD
Pełna strona w kolorze	250 USD
Pełna strona czarno-biała	175 USD
Pół strony czarno-białej	125 USD
Ćwierć strony czarno-białej	100 USD
Wpis – samo nazwisko lub nazwa	50 USD

Sponsoring korporacyjny

Osobny, znacznie większy poziom zaangażowania. Według ostatniego opublikowanego przez Komitet cennika pakietów korporacyjnych progi wyglądały następująco:

Pakiet	Kwota	Co obejmuje
Diamentowy	30 000 USD	udekorowana i ubezpieczona platforma z ciągnikiem i kierowcą, 20 zaproszeń na bankiet, po 10 na śniadanie i trybunę honorową, logo we wszystkich materiałach parady, reklama na czwartej stronie okładki księgi
Platynowy	15 000 USD	platforma, po 10 zaproszeń na trzy wydarzenia, logo w materiałach, wewnętrzna tylna okładka księgi
Złoty	10 000 USD	platforma, po 4 zaproszenia, logo w materiałach, złota strona w księdze
Srebrny	5 000 USD	platforma, po 2 zaproszenia, logo w materiałach, srebrna strona
Balony przy trybunie honorowej	3 000 USD	2 zaproszenia na bankiet, nazwa przy trybunach, kolorowa strona w księdze
Kwiaty na bankiecie	3 000 USD	2 zaproszenia, nazwa na każdym stole, kolorowa strona w księdze
Brązowy	2 000 USD	2 zaproszenia na bankiet, miejsca na trybunie, pełna strona czarno-biała
Bursztynowy	1 000 USD	nazwa na stronie Komitetu jako darczyńca, pełna strona czarno-biała

Progi na bieżący rok potwierdź u Komitetu – cennik bywa aktualizowany.

Do kogo pisać w jakiej sprawie

Komitet Główny działa od 1936 roku, ma status organizacji pożytku publicznego 501(c)(3) i nie zatrudnia ani jednego pracownika – wszystko robią wolontariusze. Prezesem jest Richard D. Zawisny, pełniący tę funkcję nieprzerwanie od co najmniej 2006 roku; sam był Marszałkiem Głównym Parady w 1998 roku. Porządek przemarszu przygotowuje dyrektor Parady Zygmunt Bielski.

Przy konkretnym pytaniu lepiej pisać od razu do właściwej osoby niż na adres ogólny.

Sprawa	Osoba	Kontakt
Prezes Komitetu	Richard D. Zawisny	(718) 499-0026, pulaski_parade@verizon.net
Księga pamiątkowa, reklamy	Richard D. Zawisny, Jadwiga Kopala	(908) 665-9672
Bankiet	Dorota i Piotr Praszkowicz	pulaskibanquet@gmail.com
Miss Polonia, prezentacja marszałków	Emilia Kopala, Monika Niebrzydowski	(908) 656-5167, (917) 207-4872
Msza w Katedrze św. Patryka	Leokadia Juszczak	(917) 439-5163
Śniadanie Parady	David M. Kopala, Emilia Kopala	(908) 265-8165
Porządek przemarszu	Zygmunt Bielski	(718) 748-9676, events@pulaskiparade.org
Zapowiedzi kontyngentów	Jennifer M. Costa	(732) 925-4382, jcostapulaski@gmail.com
Sponsorzy korporacyjni	Aleksandra Z. Adamczyk	(973) 699-4035
Trybuny honorowe	Barbara A. Korycki, Michał Kulawik	(845) 545-3146
Składki członkowskie	Thomas J. Kazalski	P.O. Box 3723, Union, NJ 07083-1892

Adres korespondencyjny: General Pulaski Memorial Parade Committee, Inc., P.O. Box 20545, Staten Island, NY 10302-0545, tel. (718) 499-0026. Pełne dane organizatora znajdziesz na jego stronie w naszym katalogu, a oficjalny serwis parady to pulaskiparade.org.

Najczęściej zadawane pytania

Czy wstęp na paradę jest płatny?

Nie. Stoisz na chodniku przy Piątej Alei i oglądasz – za darmo, bez biletów i bez rejestracji. Płatne są tylko wydarzenia towarzyszące: bankiet i miejsca na trybunie honorowej, które wchodzą w skład pakietów sponsorskich.

O której przyjść, żeby mieć dobre miejsce?

Przemarsz zaczyna się o 12:30. Przy barierkach trzeba być około 11:45, a pod Katedrą św. Patryka jeszcze wcześniej. Ale uwaga: ostatnie kontyngenty formują się dopiero koło trzeciej po południu, więc jeśli czekasz na konkretną szkołę albo parafię, możesz przyjść znacznie później.

Ile to trwa?

Dłużej, niż podaje większość źródeł. Start o 12:30, ostatnie grupy schodzą się do 15:00, a Piąta Aleja jest zwykle zamknięta do 18:00. W 2025 roku parada skończyła się prawie o szóstej wieczorem. Licz pięć do pięciu i pół godziny.

Można przyjść z dziećmi?

To wydarzenie rodzinne – główny transparent Komitetu niosą dzieci w strojach krakowskich, a w kolumnie idą całe szkoły i drużyny harcerskie. Z małymi dziećmi lepiej ustawić się na początku trasy, w okolicach 39.–41. Ulicy, gdzie tłok jest mniejszy.

Da się dojechać samochodem?

Odradzamy. Piąta Aleja i przecznice są zamknięte przez kilka godzin, a wolne miejsce parkingowe w Midtown w niedzielę parady to rzecz teoretyczna. Metro albo nic.

A jeśli będzie padać?

Parada i tak przejdzie. Regulamin Komitetu zawiera wprost formułę „rain or shine". W całej historii odwołano ją dwa razy i ani razu z powodu pogody. W 2022 roku szła nawet w ogonie huraganu Ian – z biało-czerwonymi parasolami.

Ile razy parady nie było?

Dwa razy, i to udokumentowane: w 2001 po zamachach z 11 września i w 2020 przez pandemię. Za każdym razem odwołano przemarsz, ale msza w Katedrze św. Patryka się odbyła. Krąży też informacja o odwołaniu w 1942 roku, ale nie znaleźliśmy na nią potwierdzenia.

Z numeracji wypadł tylko rok 2001 – rok 2000 to 64. Parada, a 2002 już 65. Rok 2020 zachował swój numer mimo odwołania. Dlatego tegoroczna 89. Parada jest w rzeczywistości osiemdziesiątym siódmym przemarszem.

Trzeba być Polakiem?

Nie. W kolumnie idą politycy miejscy i stanowi, policja, straż pożarna i kadeci z West Point. Regulamin wymaga natomiast, żeby każda jednostka miała polski motyw, dekoracje albo barwy narodowe.

Jak zgłosić grupę i do kiedy?

Organizacja musi najpierw zostać członkiem Komitetu Głównego – składka od 50 dolarów rocznie plus rekomendacja obecnego członka indywidualnego. Potem wypełnia formularz uczestnictwa. Oficjalnego terminu nie ma, ale porządek przemarszu zamyka się na przełomie sierpnia i września, więc zgłoś się do końca sierpnia.

Ile kosztuje reklama w księdze pamiątkowej?

Od 50 dolarów za sam wpis z nazwą, przez 175 za pełną stronę czarno-białą i 250 za kolorową, do 5000 za czwartą stronę okładki. Termin na 2026 rok mija 31 sierpnia, a płatność musi iść razem z umową.

Czy Komitet przyznaje stypendia?

Nie. Pulaski Educational Foundation, która działała przy paradzie od 2000 roku, wygasła – w zeznaniach podatkowych Komitetu za ostatnie kilkanaście lat nie ma żadnych grantów. Największy polonijny program stypendialny prowadzi PSFCU.

Kto wybiera Marszałka Głównego?

Członkowie Komitetu, w głosowaniu. Nominacje idą w październiku, wybór odbywa się w listopadzie – prawie rok przed paradą – a szarfa wręczana jest w styczniu w Konsulacie RP przy Madison Avenue.

Czy prezydent Polski kiedyś szedł w paradzie?

Andrzej Duda w 2023 roku był pierwszym urzędującym prezydentem RP na Paradzie Pułaskiego – jako gość honorowy, nie Marszałek Główny. Wcześniej, w 2005, Honorowym Marszałkiem był Lech Wałęsa. A w 1983 na bankiecie parady przemawiał prezydent Ronald Reagan.

Gdzie sprawdzić aktualny termin i trasę?

Na pulaskiparade.org oraz na facebookowej grupie Komitetu i Instagramie @PulaskiParadeNY. Poszczególne dokumenty potrafią podawać różne zakresy przecznic, więc najpewniejszy jest list prezesa i komunikat prasowy z danego roku. Program bieżącej edycji publikujemy też u nas, w kalendarzu wydarzeń.

Zanim pójdziesz

Parada Pułaskiego utrzymuje się z pracy wolontariuszy i z pieniędzy, które Polonia sama na nią składa. Komitet nie ma ani jednego etatu. Jeśli chcesz pomóc, najprostsze sposoby to reklama w księdze pamiątkowej, wpłata sponsorska albo po prostu przyjście z rodziną i zajęcie miejsca przy barierce.

Jeśli coś w tym przewodniku wymaga poprawki albo znasz szczegół, którego tu brakuje – napisz do nas. Aktualizujemy tę stronę co roku, przed każdą kolejną paradą.